“Jullie wilden wel met ons naar Texel en Italië, maar nu het moeilijk wordt zijn jullie ineens te druk” — na veertig jaar vriendschap weet ik niet meer of ik te veel vraag of dat zij ons laten vallen

“Dit gaan wij zo niet doen.” Dat zei onze vriend aan de keukentafel, terwijl de koffie koud werd en mijn man voor de derde keer vroeg welke dag het was. Ik voelde me op dat moment zó alleen dat ik meteen fel reageerde. “Dus na al die jaren houdt het hier op? Gezellig samen eten kon wel, maar nu er iets is niet meer?”

We kennen elkaar al sinds begin jaren tachtig. Twee echtparen, kinderen ongeveer tegelijk gekregen, campings in Zeeland, later stedentrips, etentjes om de beurt, oud en nieuw vaak samen. Toen we alle vier met pensioen gingen, maakten we zelfs lijstjes. Iedere donderdag koffie of lunch, in het voorjaar een midweek weg in eigen land, in september een langere reis als het kon. Geen grootse dingen, gewoon iets om naar uit te kijken.

Tot mijn man veranderde. Eerst dacht ik: ouderdom, stress, slecht slapen. Hij vergat afspraken, zette de waterkoker in de koelkast, raakte in de Albert Heijn de auto kwijt. Dan maakte hij er zelf nog een grap van. Ik trouwens ook. Achteraf schaam ik me daarvoor. Ik heb lang gedaan alsof het wel meeviel, ook naar onze vrienden toe. Pas na gesprekken met de huisarts en later in het geheugenpoli-traject in het ziekenhuis kwam het woord dementie echt op tafel. Beginnend, zeiden ze. Structuur, rust, begeleiding, en vooral: niet alles alleen willen dragen.

Maar dat laatste deed ik dus wel. Ik zei steeds: “Het gaat wel.” Ondertussen sliep ik slecht, durfde ik amper nog weg omdat hij soms zomaar de straat op liep, en was ik de hele dag bezig met herhalen, plannen, opletten. Onze kinderen helpen waar ze kunnen, maar die werken allebei, hebben hun eigen gezin en wonen niet om de hoek. Ik wilde hen ook niet belasten. Dus keek ik naar onze beste vrienden. Misschien ook omdat ik dacht: wij zijn toch bijna familie.

Eerst vroegen ze zelf nog veel. “Zullen we donderdag toch komen?” “Gaan jullie mee een stukje wandelen?” Maar mijn man raakte daar juist onrustig van. Dan werd hij boos omdat hij niet mee wilde of hij stelde steeds dezelfde vragen. Ik zag dat zij dat lastig vonden, al deden ze hun best. Op een gegeven moment zei onze vriendin: “Misschien is het handiger als we wat korter afspreken.” Dat was netjes bedoeld, maar bij mij kwam het binnen als afstand.

Toen heb ik op een avond geappt of ze wat vaker konden bijspringen. Niet alleen op de koffie, maar echt even twee uurtjes bij hem zitten zodat ik naar de kapper kon, boodschappen kon doen, of gewoon kon wandelen zonder steeds op mijn telefoon te kijken. Misschien af en toe mee naar het ziekenhuis. Misschien een vaste middag. Ik schreef ook eerlijk dat ik bang was dat ik anders om zou vallen.

Onze vriendin belde de volgende dag. Ze klonk ongemakkelijk. “We willen er echt voor jullie zijn, maar een vaste zorgrol… dat trekt ons niet. We hebben net eindelijk een beetje ons ritme. Mijn broer is ook ziek geweest, dat heeft er flink ingehakt. We willen helpen, maar niet structureel verantwoordelijk worden.”

Ik weet nog dat ik meteen zei: “Verantwoordelijk? Ik vraag toch niet of jullie in huis komen wonen?” Zij werd stil en zei toen: “Nee, maar als wij iedere week vast moeten oppassen, dan wordt het wel iets anders dan vriendschap.” Dat woord oppassen vond ik verschrikkelijk. Alsof mijn man een lastige peuter is.

Toch had ze niet helemaal ongelijk. Ik had in mijn hoofd al bedacht dat zij de donderdagmiddag konden doen, misschien soms de zaterdag als ik even lucht nodig had. Zonder dat echt met hen te bespreken. Ik was zo moe dat ik eigenlijk niet meer vroeg maar verwachtte.

Een week later zaten we samen aan tafel om het uit te praten. Mijn man zat erbij, maar haakte steeds af. Soms lachte hij op momenten dat het nergens op sloeg. Pijnlijk voor iedereen.

Ik zei: “Wij hebben altijd voor elkaar klaar gestaan.” Onze vriend zei: “Ja, maar wel als vrienden. Klussen, oppassen op elkaars hond, kinderen een keer van school halen vroeger, dat soort dingen. Dit is anders. Dit is zorg, en zware zorg ook nog eens.” Ik hoorde vooral wat hij níet zei. Dat het hem te veel was. Dat wij te veel waren.

Toen kwam bij mij alle frustratie eruit. “Dus jullie gebruiken vriendschap alleen voor de leuke momenten.” Meteen daarna zag ik aan hun gezichten dat ik te ver was gegaan. Onze vriendin werd boos, ook terecht. “Dat is echt niet eerlijk. We zijn mee geweest naar afspraken, we bellen, we komen langs, we denken mee. Maar jij vraagt steeds meer en als we grenzen aangeven, doen we het nooit goed.”

Daar schrok ik van, omdat ik ergens wist dat het klopte. Ik had de laatste maanden bijna alleen nog contact opgenomen als ik iets nodig had. Als zij vertelden over een reis naar Drenthe of een weekend weg met de camper, voelde ik jaloezie en reageerde ik kortaf. Ik vond dat zij doorleefden terwijl mijn leven stilstond. Maar dat is natuurlijk niet hun schuld.

Tegelijk snap ik nog steeds niet goed wat vriendschap dan wel betekent als het leven lelijk wordt. We hebben samen gepraat over oud worden, elkaar niet laten vallen, later samen op terrasjes zitten en desnoods elkaars rollator duwen. Maar nu het concreet wordt, blijkt iedereen daar iets anders onder te verstaan.

Na dat gesprek hebben we een paar dingen geregeld via de gemeente en de casemanager dementie. Er komt nu dagbesteding op één dag en ik heb respijtzorg aangevraagd. Dat had ik eerder moeten doen, maar ik bleef hangen in het idee dat ik het eerst zelf moest oplossen. Onze vrienden komen nog wel, maar minder en korter. Geen vaste zorgmiddag. Soms een wandeling, soms een maaltijd meenemen. Ik merk dat ik daar nog steeds verdrietig over ben, al zie ik ook dat ik hen bijna een rol in duwde waar zij niet om gevraagd hadden.

Vorige week zei onze vriendin bij het weggaan: “We willen jullie niet kwijt, maar we kunnen dit niet dragen alsof het van ons ook is.” Ik vond dat hard klinken, maar misschien is het juist eerlijk.

Ik zit dus met twee gevoelens tegelijk: ik voel me in de steek gelaten, en ik weet ook dat ik te veel ben gaan verwachten zonder echt te luisteren naar hun grens. Hoe zouden jullie dit zien? Mag je na zo’n lange vriendschap meer verwachten, of moet je accepteren dat vrienden geen mantelzorgers zijn?